Kusurluluk / Utanç
Beni gerçekten görseler sevmezlerdi
Kusurluluk şeması, klinik depresyon riskini 3-4 kat artıran şemalardan biri olarak literatürde geçer.
Bu şema neyi anlatır?
Kusurluluk şeması, kişinin temelde 'kusurlu, eksik, sevilmeye değmeyen' olduğu yönündeki derin iç inancıdır. Yetişkinlikte küçük bir eleştiri büyük utanç dalgasına dönüşür, sevgi gösterildiğinde içeride 'aslında değmiyorum' sesi konuşur. Bu şema hayatın çoğu alanında 'gerçek beni görseler kaçarlar' korkusunu sürekli arka planda taşır. İlişkilerde, kariyerde, arkadaşlıkta sürekli bir 'maskeleme' yapılır; gerçek benin ifşa olmamasına dikkat edilir. Bu yorucu sürdürülen rol, zamanla içe çekilmeye, depresif belirtilere ve yakın ilişkilerden kaçınmaya dönüşebilir.
İçten gelen tipik ses
Bu şemayı taşıyan kişinin günlük yaşamında zihninde sıkça duyduğu cümleler:
"Beni gerçekten tanısalar sevmezlerdi."
"Bir gün anlaşılacağım."
"İçten içe değersizim."
"Bana iyi davrananlar yanılıyor."
"Bu sevgiyi hak etmiyorum."
Günlük yaşamda tetikleyiciler
Bu şema tipik olarak şu durumlarda devreye girer:
Bir iltifat almak
Hata yapıldığında işaret edilmek
Yeni biriyle tanışmak
Aynaya bakmak
Eski tanıdıkla karşılaşmak
Övgü duyduğunda mahcup olmak
Çocukluk kökenleri
Eleştirici/kıyaslayıcı ebeveyn; sürekli 'yetmiyorsun', 'şuna baksana' mesajları; duygusal istismar; aşağılanma deneyimleri; başarısızlıkların büyütüldüğü, başarıların görülmediği ev.
3 başa çıkma modu
Şema tetiklendiğinde kişi tipik olarak şu üç modda tepki verir:
Teslim
Eleştiriyi sürekli onaylama, küçük hatayı büyük utanca dönüştürme, kendine zalim iç ses.
Kaçınma
Yakın ilişkiden uzak durma, başarı olabilecek alanlardan kaçınma, kimse 'gerçeği' görmesin diye gizlenme.
Aşırı Telafi
Aşırı performans gösterip 'kusurumu örtme', mükemmeliyetçilik, başkalarını eleştirerek kendi utancını dışa atma.
İlişkilerde nasıl görünür?
İlişkilerde KU, partnerin sevgisini sürekli 'gerçek olmadığına' yorumlama biçiminde görünür. Yakınlık arttıkça utanç tetiklenir; kişi ya partnerden uzaklaşır ya da partneri sınama davranışı gösterir.
Kariyerde nasıl görünür?
İş ortamında KU genelde 'imposter syndrome' olarak görünür. Pozisyon ne kadar iyiyse içerideki 'bunu hak etmiyorum' o kadar artar. Geri bildirim almakta zorluk; eleştiri = kişisel hakaret olarak yorumlanır.
Sık karıştırılan şemalar
Kusurluluk / Utanç şeması, aşağıdaki şemalarla bazen birbirinin yerine geçer. Aşağıda farkı netleştirelim.
Başarısızlık
Başarısızlık iş/okul performansına özgü; KU kim olduğuna dair temel inanç. BS 'yapamadım', KU 'ben yetmiyorum'.
Detayını oku →Duygusal Yoksunluk
DY 'beni görmüyorlar' görünmezlik; KU 'beni görseler kaçarlar' utanç. İçeride DY soğukluk, KU sıcak utanç hissi yaratır.
Detayını oku →Onay / Takdir Arayışı
OA 'onay ihtiyacı' dış odak; KU 'içsel değersizlik' iç odak. OA'da iltifat geçici doyurur, KU'da iltifat 'aldatılıyorlar' yorumu üretir.
Detayını oku →8 haftalık gelişim programı
Aşağıdaki egzersizler Şema Terapinin pratik yan ödevlerinden uyarlanmıştır ve uzman desteği yerine geçmez; öz farkındalık için başlangıç çerçevesidir.
Utanç günlüğü
Utandığın anları yaz: hangi düşünce, hangi beden bölgesinde hangi his?
İç ses yakalama
Eleştirici iç sesin tipik 3 cümlesini yaz. Kimin sesine benziyor?
Şefkatli cevap
Her eleştirici cümleye yetişkin Mete'nin şefkatli cevabını yaz.
Mikro açılma
Güvendiğin birine hiç söylemediğin bir 'kusur'unu paylaş.
İltifat alma
Bu hafta gelen bir iltifatı reddetme. 'Teşekkür ederim' de, dur.
Eleştiri sınırlama
Kendine günde 3 eleştiri hakkı bırak. Fazlasında 'sınır' de.
Çocuk fotoğrafı
5-7 yaşındaki fotoğrafını gör, ona ne dersin? 'Sen değerlisin' diyebiliyor musun?
Açık paylaşım
Bir yakınına 'bende kusurluluk şeması var, böyle çalışıyor' diye anlat.
Şema Terapide nasıl çalışılır?
Şema Terapide KU ile çalışma 'utanç-toleransı' geliştirir. İmgeleme çalışmasında çocuk Mete'ye yetişkin sesi 'sen değerlisin, bu yargılar sana ait değil' der. Sandalye çalışmasında eleştirici ebeveyn figürüne yetişkin sesle 'artık bu sesin yetkisi yok' denir. Süreç 12-18 ay; depresyonla birlikte ise daha uzun.
Sıkça sorulanlar
Sıkça Sorulan Sorular
Bu şemalarla yapılandırılmış çalışmak ister misiniz?
Mete Psikoloji bünyesinde Şema Terapi, merkez ekollerimizden biridir. Yüksek skorlu şemalarınızla genelde 8-16 ay süren yapılandırılmış bir süreçle çalışılır: imgeleme, sandalye çalışması, mod analizi ve yetişkin-çocuk diyalog teknikleriyle.
Şema Terapi seansı planlamak istiyorum
WhatsApp'tan ekibimizle iletişime geçin, ön görüşme planlayalım. Sonuçlarınız mesajda hazır.
WhatsApp'tan iletişime geç →Şema Terapi süreci nasıl ilerler?
Şema Terapi ekolünün detaylı sayfasını okuyun: hangi tekniklerle çalışılır, kaç seans, kimler için uygundur.
Şema Terapi sayfasına git →Bu test bir klinik tanı aracı değildir; öz farkındalık için tasarlanmıştır. Klinik düzeyde yardım için uzmanla görüşmenizi öneririz.