Haklılık / Büyüklenmecilik
Bazı kurallar benim için geçmez
Haklılık şeması, çocukluğunda her isteği koşulsuz karşılanan ya da tam tersi sürekli horlanmış, sonra büyüklenmeci savunma geliştirmiş kişilerde görülür.
Bu şema neyi anlatır?
Haklılık şeması, kişinin temelde 'sıradan kurallar benim için geçerli olmamalı, ben özel ve farklıyım' inancını taşımasıdır. Bu şema dış görünüşte özgüven gibi durabilir ama altında çoğunlukla kırılgan bir narsisistik yapı vardır. Yetişkinlikte sıraya girmeme, kuralları esnetme, başkalarının haklarını görmezden gelme, hayal kırıklığı yaşadığında öfke patlaması biçiminde görünür. İlişkilerde sürekli kontrol/yönlendirme, hatalardan başkasını sorumlu tutma tipik.
İçten gelen tipik ses
Bu şemayı taşıyan kişinin günlük yaşamında zihninde sıkça duyduğu cümleler:
"Ben özelim, kurallar diğerleri için."
"Bunu istiyorum, alacağım."
"Beklemek zorunda değilim."
"Başkaları yanılıyor."
"Bana saygı göstermek zorundalar."
Günlük yaşamda tetikleyiciler
Bu şema tipik olarak şu durumlarda devreye girer:
Sıraya girme zorunluluğu
Trafik tıkanması
İsteğin reddedilmesi
Eleştiri alma
Kuralları takip eden insanları görme
Daha yetenekli olduğu düşünülen başka biriyle karşılaşma
Çocukluk kökenleri
Aşırı izin verici ve hayranlık yansıtan ebeveynler ('sen özelsin, sen farklısın'); ya da tam tersi sürekli horlanma sonrası geliştirilen telafi büyüklenmesi; aile içinde rol-favoritism.
3 başa çıkma modu
Şema tetiklendiğinde kişi tipik olarak şu üç modda tepki verir:
Teslim
Hak ettiğini düşündüğü ayrıcalıkları talep etme, beklenti kırıldığında öfke, başkalarının haklarını fark etmeme.
Kaçınma
Ayrıcalık alamayacağı ortamlardan uzaklaşma, kendini takdir etmeyen çevrelerden uzak durma.
Aşırı Telafi
Aşırı uyum sağlama (kırılgan narsisizm), 'benim de senin gibi haklarım var ben de sıraya girerim' gibi savunmacı eşitlikçilik.
İlişkilerde nasıl görünür?
İlişkilerde HB, partnerin ihtiyaçlarını arka plana iter, kendi ihtiyaçlarının merkez olmasını bekler. Çatışmada nadiren özür diler.
Kariyerde nasıl görünür?
İş ortamında HB liderlik rollerinde başarılı olabilir ama ekip dinamiğini bozar. Diğer kuralları kişiselleştirir.
Sık karıştırılan şemalar
Haklılık / Büyüklenmecilik şeması, aşağıdaki şemalarla bazen birbirinin yerine geçer. Aşağıda farkı netleştirelim.
Yetersiz Özdenetim
YO 'kendimi kontrol edemiyorum' dürtü; HB 'kontrol etmek zorunda değilim' hak. YO sınır eksikliği, HB sınır reddi.
Detayını oku →Onay / Takdir Arayışı
OA 'onay arayışı' başkalarından; HB 'üstünlük' kendini öne koyma. OA dışa bağımlı, HB içe odaklı.
Detayını oku →Yüksek Standartlar / Aşırı Eleştiricilik
YS 'mükemmel olmalıyım' performans; HB 'üstünüm' kimlik. YS hata kabul etmez, HB hata kendisinde olmaz.
Detayını oku →8 haftalık gelişim programı
Aşağıdaki egzersizler Şema Terapinin pratik yan ödevlerinden uyarlanmıştır ve uzman desteği yerine geçmez; öz farkındalık için başlangıç çerçevesidir.
Empati günlüğü
Karşındaki insanın bakışından bir durum yaz.
Sıra deneyimi
Bu hafta sıra atlama dürtüsü gelirse uyum sağla.
Özür pratik
Bir hata yaptığında 'üzgünüm, hatalıydım' demeyi dene.
Eleştiri alma
Eleştiriyi savunma değil bilgi olarak dinle.
Sınır
Karşındakinin sınırını tanı, kendi ihtiyacının önüne koyma.
Kuralları test
Esnettiğin kuralların altındaki gerçek ihtiyacı yaz.
Birinin başarısı
Başkasının başarısını gerçekten kutla.
İç ses
'Özelim' yerine 'değerliyim ama eşitim' de.
Şema Terapide nasıl çalışılır?
Şema Terapide HB ile çalışma 'sınır farkındalığı' ve 'empati' gelişimini hedefler. Sandalye çalışmasında 'haklılık sesi' karşıya konur, sağlıklı yetişkin onunla konuşur. Süreç 12-18 ay; motivasyon düşükse çok daha uzun.
Sıkça sorulanlar
Sıkça Sorulan Sorular
Bu şemalarla yapılandırılmış çalışmak ister misiniz?
Mete Psikoloji bünyesinde Şema Terapi, merkez ekollerimizden biridir. Yüksek skorlu şemalarınızla genelde 8-16 ay süren yapılandırılmış bir süreçle çalışılır: imgeleme, sandalye çalışması, mod analizi ve yetişkin-çocuk diyalog teknikleriyle.
Şema Terapi seansı planlamak istiyorum
WhatsApp'tan ekibimizle iletişime geçin, ön görüşme planlayalım. Sonuçlarınız mesajda hazır.
WhatsApp'tan iletişime geç →Şema Terapi süreci nasıl ilerler?
Şema Terapi ekolünün detaylı sayfasını okuyun: hangi tekniklerle çalışılır, kaç seans, kimler için uygundur.
Şema Terapi sayfasına git →Bu test bir klinik tanı aracı değildir; öz farkındalık için tasarlanmıştır. Klinik düzeyde yardım için uzmanla görüşmenizi öneririz.