Davranışsal Bağımlılıklar
Madde içermeyen bağımlılık türleri
Davranışsal Bağımlılık Nedir?
Davranışsal bağımlılıklar, herhangi bir madde içermeden — yalnızca belirli bir davranışın aşırı tekrarıyla giden bağımlılık türleridir. Mark Griffiths'in tanımladığı 6 temel kritere göre tüm bağımlılıklar (madde dahil) ortak özellikler taşır:
- • Belirginlik: Davranış zihni ele geçirir
- • Ruh hali değişikliği: Davranış duygu düzenlemek için kullanılır
- • Tolerans: Aynı etki için artan dozlar
- • Yoksunluk: Yapamayınca rahatsızlık
- • Çatışma: Yaşamın diğer alanlarıyla çatışma
- • Nüks: Bırakma sonrası geri dönme
DSM-5'te resmi olarak tanınan tek davranışsal bağımlılık Kumar Oynama Bozukluğudır. ICD-11 ise "Oyun Bozukluğunu" da eklemiştir.
Yaygın Türler
Kumar Bozukluğu
DSM-5'te resmi tanılı. Kayıpları "kovalama", borçlanma, yalan söyleme, ilişki/iş kayıpları. Spor bahisleri, online slot ve poker yaygın formlar. Naltrekson + BDT etkili.
Kompulsif Alışveriş (Oniomania)
"Alışverişten zevk değil, rahatlama için" — sıklıkla depresyon ve düşük özsaygıyla bağlantılı. Online alışveriş erişiminin artışıyla yaygınlaştı. Kapsamlı BDT + grup desteği etkili.
Kompulsif Cinsel Davranış (CSBD)
ICD-11'te "Compulsive Sexual Behavior Disorder" olarak tanımlandı. Porno tüketimi, masturbasyon veya partner sayısı kişinin kontrolünden çıkar; ilişki, iş ve duygu durumunu zorlar. BDT + Şema Terapi yaklaşımları.
Egzersiz Bağımlılığı
Nadir tanı; ama yeme bozukluklarıyla sıkça eşlik eder. Yaralanmaya rağmen, sosyal hayatı geri planla bırakacak yoğunlukta egzersiz.
Yeme Bağımlılığı
Tartışmalı bir kategori — yeme bozukluklarıyla örtüşür. Yale Food Addiction Scale ile taranır; özellikle ultra-işlenmiş yiyeceklere yönelik.
Ortak Mekanizma: Dopamin
Tüm bağımlılıkların altında benzer bir nörobiyolojik mekanizma yatar: ödül sisteminin (mesolimbik dopamin yolu) hijaklanması. Davranış kısa vadeli rahatlama/zevk verir; bu beyne "tekrar et" sinyali yollar. Zamanla:
- • Reseptör down-regülasyonu → tolerans
- • Diğer ödüllere duyarsızlaşma → yaşam dar daralır
- • Stresle başa çıkma kapasitesi azalır
- • Davranışın kendisi "sevilmez" hale gelir ama bırakılamaz
Tedavi Yaklaşımları
- • BDT: Tetikleyicileri tanıma, başa çıkma becerileri, davranış zincirinin kırılması.
- • Motivasyonel Görüşme: Değişime hazır olmama dönemlerinde temel.
- • Şema Terapi: Bağımlılığın altında genelde "duygusal yoksunluk", "duygu düzenleme zorluğu" şemaları yatar.
- • Mindfulness Tabanlı Önleme: Aşerme dalgalarıyla "yan yana yaşamayı" öğretir.
- • Grup Terapi & 12 Adım: AAA, GA (Anonim Kumarbazlar), SLAA (Anonim Cinsel ve Sevgi Bağımlıları) — peer destek yapısı.
- • Eş bağımlılığı (codependency): Aile üyeleri için ayrı destek gerekir.