Alkol Bağımlılığı
DSM-5 alkol kullanım bozukluğu
Alkol Kullanım Bozukluğu Nedir?
DSM-5'te "Alkol Kullanım Bozukluğu" (Alcohol Use Disorder — AUD) olarak adlandırılan tablo, önceki DSM-IV'teki "alkol kötüye kullanımı" ve "alkol bağımlılığı" kategorilerinin birleştirilmesidir. 11 kriterden 2 ya da daha fazlasının 12 ay içinde görülmesi tanı için yeterlidir.
Şiddet derecesi: Hafif (2-3 kriter), Orta (4-5 kriter), Şiddetli (6+ kriter).
11 DSM-5 Kriteri
- 1. Planlandığından daha çok/uzun süre alkol alma
- 2. Azaltma/bırakma çabasının sonuçsuz kalması
- 3. Alkolle ilgili önemli zaman harcaması
- 4. Aşerme (craving)
- 5. İş, okul, ev sorumluluklarını yerine getirememe
- 6. Sosyal/ilişki sorunlarına rağmen kullanmaya devam
- 7. Önemli aktivitelerin terk edilmesi
- 8. Tehlikeli durumlarda kullanma (araç sürerken)
- 9. Bedensel/ruhsal soruna rağmen kullanmaya devam
- 10. Tolerans (aynı etki için daha fazla doz)
- 11. Yoksunluk belirtileri
AUDIT — Tarama Aracı
AUDIT (Alcohol Use Disorders Identification Test), DSÖ tarafından geliştirilen 10 maddelik altın standart tarama aracıdır. Türkçe geçerlik-güvenirlik çalışması yapılmış, klinikte yaygın kullanılır.
- • 0-7: Düşük risk
- • 8-15: Riskli kullanım — kısa müdahale önerilir
- • 16-19: Zararlı kullanım — kapsamlı değerlendirme
- • 20+: Olası bağımlılık — yapılandırılmış tedavi
Tedavi Yaklaşımları
- • Detoks (gerekiyorsa): Şiddetli yoksunluk durumunda tıbbi gözlem altında detoks. Delirium tremens hayati risk taşır.
- • Motivasyonel Görüşme (Miller & Rollnick): Değişime ambivalan kişiyle çalışmak için altın standart yaklaşım. "Direnç ile dans".
- • BDT: Tetikleyicileri tanıma, başa çıkma becerileri, "yüksek riskli durum" planlaması.
- • Önleme Modeli (Marlatt): Nüks (relapse) önleme — "düşüş" ve "tam nüks" ayrımı, "yardım çağırma" planı.
- • İlaç tedavisi: Naltrekson, akamprosat, disülfiram (Antabuse) — psikoterapi ile birlikte kullanıldığında etkili.
- • AA (Anonim Alkolikler): 12 adım programı, peer destek. Türkiye'de AAA grupları aktif.
- • Aile Terapisi: Eş bağımlılığı (codependency) ve aile dinamiklerine odaklı.
Önemli: Alkol bağımlılığında nüks tedavinin başarısızlığı değil, sürecin parçasıdır. Kalıcı iyileşmeye ulaşan kişilerin çoğu birden fazla denemeden geçer.
"İçtiğim normal mi?"
DSÖ'ye göre düşük riskli alkol kullanımı: kadınlarda günde max 1 standart içki, erkeklerde max 2. Haftada en az 2 gün hiç içmemek. Ancak son araştırmalar (Lancet 2018) gösteriyor: alkol için "güvenli düzey" yoktur; her miktar bir miktar risk taşır. Bu nedenle klinikte "azaltma" da geçerli bir hedef olabilir, "tam abstinens" tek seçenek değildir.