Anoreksiya, Bulimia ve BED: Üç Tanının Klinik Ayrımı

Yeme bozuklukları, ciddi tıbbi sonuçları olan, psikiyatrik bozukluklar arasında en yüksek mortaliteye sahip gruplardan biridir. DSM-5-TR (APA, 2022) bu tabloları farklı tanılar altında inceler ve aralarındaki ayrımları netleştirir. Bu yazıda en yaygın üç tabloyu — anoreksiya nervoza (AN), bulimia nervoza (BN) ve tıkınırcasına yeme bozukluğu (binge eating disorder, BED) — DSM-5-TR çerçevesinde karşılaştırıyoruz.

Anoreksiya Nervoza

DSM-5-TR kriterleri:

• A. Gereksinime göre kısıtlı enerji alımı; yaş, cinsiyet, gelişimsel dönem ve fiziksel sağlığa göre düşük beden ağırlığına yol açan.
• B. Yoğun kilo alma korkusu ya da şişmanlamayı engelleyen ısrarlı davranış (düşük kilodayken bile).
• C. Beden ağırlığı/şekli algısında bozulma, mevcut düşük kilonun ciddiyetinin tanınmaması.

İki alttip: - Kısıtlayıcı tip: Tıkanma-arıtma davranışı yoktur, kısıtlama, oruç, aşırı egzersiz. - Tıkınırcasına yeme/arıtma tip: Tıkanma ve/veya kompansatuvar davranış (kusma, laksatif, diüretik) içerir.

DSM-5-TR önceki DSM-IV'teki 'amenoreya' kriterini kaldırmıştır.

Bulimia Nervoza

DSM-5-TR kriterleri:

• A. Yinelenen tıkınırcasına yeme epizotları (kısıtlı sürede objektif olarak büyük miktar yeme + kontrol kaybı hissi).
• B. Yinelenen uygunsuz kompansatuvar davranışlar: kusma, laksatif, diüretik kullanımı, oruç, aşırı egzersiz.
• C. Tıkınma ve kompansatuvar davranışlar en az haftada bir kez, 3 ay süreyle.
• D. Benlik değerlendirmesi beden şekli ve ağırlığından gereksiz biçimde etkilenir.
• E. Tablo yalnızca anoreksiya nervoza epizotları sırasında ortaya çıkmıyor.

BN'de kilo genellikle normal aralıktadır; bu, dış gözleme tabloyu görünmez kılar.

Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu (BED)

DSM-5-TR'de resmi tanı olarak yer alır (DSM-IV'te 'çalışılması gereken' kategorisindeydi).

Kriterler:

• A. Yinelenen tıkınırcasına yeme epizotları (kontrol kaybı + büyük miktar).
• B. Tıkınmaya aşağıdakilerden en az üçü eşlik eder:
• C. Belirgin sıkıntı.
• D. Haftada en az 1 kez, 3 ay süreyle.
• E. Kompansatuvar davranış yoktur (bu BED'i BN'den ayırır).

BED en yaygın yeme bozukluğudur; AN ve BN'den daha yüksek prevalans gösterir.

Üç Tanının Karşılaştırması

Klinik pratikte üç eksen:

| Özellik | AN | BN | BED | |---|---|---|---| | Düşük kilo | Tanı kriteri | Genellikle normal | Sıklıkla yüksek | | Tıkınma | Olabilir (alttip) | Var | Var | | Kompansasyon | Olabilir | Var | Yok | | Mortalite | En yüksek | Orta | Düşük (komorbid obezite ile dolaylı) |

Tıbbi Takip Zorunlu

Yeme bozuklukları mutlaka tıbbi takip gerektirir. AN'de mortalite oranı tüm psikiyatrik bozukluklar arasında en yüksek; nedenleri kardiyak komplikasyonlar, elektrolit dengesizliği ve intihardır. BN'de elektrolit bozuklukları, özofagus yırtılması, diş erozyonu gibi komplikasyonlar görülür. BED metabolik sendrom riskini artırır.

Dolayısıyla yeme bozukluğu tedavisi multidisipliner ekip işidir: aile hekimi/iç hastalıkları uzmanı, psikiyatrist, beslenme uzmanı ve klinik psikolog birlikte çalışır.

Psikoterapi Yaklaşımları

Kanıt temelli yaklaşımlar:

• Yeme bozuklukları için geliştirilmiş BDT (CBT-E): Fairburn'un trans-tanısal protokolü; AN, BN ve BED'de etkili. NICE 2022 birinci basamak olarak listeler.
• Aile temelli tedavi (FBT, Maudsley yaklaşımı): Ergen AN için altın standart.
• Diyalektik davranış terapisi: Duygu disregülasyonu baskın BN/BED vakalarında etkili (Linehan, 1993 modelinin uyarlamaları).
• Kişilerarası psikoterapi (IPT): BN ve BED için kanıt temelli alternatif.

Fiziksel yeniden besleme AN'de psikoterapinin önkoşuludur; kritik düşük kiloda hastane yatışı gerekebilir.

Ne Zaman Profesyonele Başvurmalı

Kilo, beden imgesi, yeme örüntüsü etrafında belirgin meşguliyet, kontrol kaybı, kompansatuvar davranış ya da yiyecekle ilgili yoğun sıkıntı varsa profesyonel değerlendirme acildir. Detay için yeme bozukluğu sayfamızı inceleyebilir, klinik psikolog ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.

Çocuk ve ergen yeme bozukluğu değerlendirmesi için çocuk-ergen terapisi sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Sıkça Sorulan Sorular

AN ve BN aynı kişide görülebilir mi?

BED 'sadece çok yeme' mi?

Yeme bozukluğu sadece kadınlarda mı görülür?

Tedavi ne kadar sürer?

Aile dahil olmalı mı?