Anoreksiya Nervoza
DSM-5 tanı, belirtiler ve kanıt-temelli tedavi
Önemli: Anoreksiya nervoza, yeme bozuklukları arasında en yüksek mortalite (ölüm) oranına sahip psikiyatrik tablodur. Şüpheniz varsa beklemeden bir uzmanla görüşün. Acil durumda ALO Psikiyatri Hattı: 182.
Anoreksiya Nervoza Nedir?
Anoreksiya nervoza, kişinin kilo almaya yönelik yoğun korkusu ve buna bağlı kısıtlayıcı yeme örüntüsüyle karakterize ciddi bir yeme bozukluğudur. DSM-5 üç temel kriter belirler:
- • Enerji alımının kısıtlanması → yaş, cinsiyet, gelişim için belirgin düşük vücut ağırlığı
- • Kilo alma veya şişman olma konusunda yoğun korku
- • Beden ağırlığı/şekli algısında bozulma — düşük kilolu olduğunun ciddiyetini reddetme
İki Alt Tip
Kısıtlayıcı Tip
Son 3 ayda tıkınma veya purgatif (kusma, laksatif, diüretik) davranış olmamış. Kilo kaybı ağırlıklı olarak diyet, oruç ve aşırı egzersiz ile sağlanmaktadır.
Tıkınma-Purgatif Tip
Son 3 ayda tıkınma veya purgatif davranışlar var. Bulimia nervozadan farkı: kilonun kritik düşüklükte olmasıdır.
Tipik Belirtiler
- • Belirgin kilo kaybı, sürekli kilo alma korkusu
- • Yiyecek hesaplama, kalori takıntısı
- • Aşırı egzersiz ("kazanılan kaloriyi yakmak için")
- • Aile yemekleri ve sosyal ortamlardan kaçınma
- • Beden ağırlığını sıkça tartma — saatlerce ayna kontrolü
- • Saç dökülmesi, soğuğa dayanıksızlık, halsizlik, lanugo (ince tüylenme)
- • Kadınlarda adet düzensizliği veya amenore
- • Düşünce takıntısı: "yağ", "şişman", "iğrenç" gibi içsel sözcükler
- • Mükemmeliyetçilik, kontrol ihtiyacı, anksiyete eşlikçi
Neden Olur?
Anoreksiya tek bir nedenle açıklanamaz. Etkili faktörler:
- • Genetik: Tek yumurta ikizlerinde uyum %50-75 (Bulik ve ark.)
- • Nörobiyolojik: Serotonin sistemi disregülasyonu, ödül-ceza işleme bozulmaları
- • Psikolojik: Mükemmeliyetçilik, düşük öz değer, kontrol ihtiyacı
- • Aile dinamikleri: Aşırı kontrol, yüksek başarı baskısı, beden imajıyla ilgili eleştirel ortam
- • Sosyokültürel: İncelik kültü, sosyal medya, modellik/dans gibi mesleklerde yaygın
- • Travma: Çocukluk istismarı sıkça eşlik eder
Tedavi Yaklaşımları
Anoreksiya tedavisi multidisipliner olmalıdır: klinik psikolog + psikiyatrist + diyetisyen + bazen iç hastalıkları uzmanı. Kanıt-temelli yaklaşımlar:
- • FBT (Aile Temelli Tedavi — Maudsley Modeli): Adolesanlarda ilk seçim. Ailenin yeniden beslenme sorumluluğunu üstlendiği yapılandırılmış protokol. James Lock & Daniel Le Grange.
- • MANTRA (Maudsley Anorexia Nervosa Treatment for Adults): Yetişkinler için Janet Treasure'ın geliştirdiği, kişiye özel formülasyon temelli tedavi.
- • BDT-E (Enhanced CBT — Christopher Fairburn): Yeme bozuklukları için özelleşmiş BDT protokolü.
- • Şema Terapi: Mükemmeliyetçilik, kusurluluk, duygusal yoksunluk şemalarına yönelir.
- • İlaç tedavisi: Tek başına etkili değil; eşlikçi depresyon/OKB için SSRI uygulanabilir.