Yetişkinde DEHB: Geç Tanının Neden Önemi Bu Kadar Büyük

Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) yıllardır çocukluk çağı bozukluğu olarak görüldü; oysa güncel epidemiyolojik veriler yetişkinlerin yaklaşık %2.5-3.5'inde DEHB bulunduğunu, vakaların önemli kısmının yetişkinliğe taşındığını gösteriyor. DSM-5-TR (APA, 2022) DEHB'yi nörogelişimsel bir bozukluk olarak sınıflar ve yetişkin tanısı için kriterleri belirgin biçimde tanımlar.

DSM-5-TR Yetişkin Kriterleri

DSM-5-TR yetişkinler için (17 yaş ve üstü) dikkat eksikliği veya hiperaktivite/dürtüsellik alanlarından en az 5 belirti ister (çocuklarda 6).

Dikkat eksikliği belirtileri:

• Detaylara dikkat etmede zorluk, dikkatsiz hatalar.
• Görevlerde dikkati sürdürmede zorluk.
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyor gibi görünme.
• Talimatları takip etmeme, işleri bitirememe.
• Görevleri ve etkinlikleri organize etmede zorluk.
• Uzun zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma.
• Eşyaları kaybetme.
• Dış uyaranlarla kolayca dikkati dağılma.
• Günlük etkinliklerde unutkanlık.

Hiperaktivite/dürtüsellik belirtileri (yetişkinde sıklıkla iç huzursuzluğa dönüşür):

• El-ayak hareketleri, kıpırdanma.
• Oturmanın beklendiği yerden kalkma.
• Uygunsuz koşma/tırmanma (yetişkinde huzursuzluk hissi).
• Sessiz uğraşamama.
• 'Motor takılıymış gibi' davranma.
• Aşırı konuşma.
• Soru bitmeden cevap verme.
• Sırasını bekleyememe.
• Başkalarının sözünü kesme.

Ek koşullar: Belirtiler 12 yaşından önce başlamış olmalı, iki ya da daha çok ortamda görülmeli, klinik sıkıntı/işlev kaybı oluşturmalı.

Neden Geç Tanı Alıyor?

Üç ana neden:

1. Hiperaktivite yetişkinde maskelenir: Çocuktaki belirgin koşma-tırmanma, yetişkinde 'iç huzursuzluk', çok iş üstlenme, sürekli telefonda olma gibi sosyalce kabul edilebilir formlara dönüşür.
2. Zekâ ve telafi: Yüksek bilişsel kapasiteye sahip bireyler okul yıllarında telafi mekanizmalarıyla başarılı olur; üniversite/yetişkinlik yapı azaldığında çökerler.
3. Cinsiyet bias'i: Kadınlarda dikkatsiz alttip daha sık ve daha içe dönük seyreder; çocukluk değerlendirmelerinde 'uslu kız' olarak gözden kaçar. Yetişkin kadınlarda anksiyete/depresyon tanılarıyla kaplanır.

Komorbidite

Yetişkin DEHB tek başına nadiren gelir. En sık eşlik eden tablolar:

• Major depresyon tedavisi gerektiren tablolar.
• Anksiyete tedavisi kapsamındaki bozukluklar.
• Madde kullanım bozuklukları.
• Otizm spektrum (yaklaşık %20-30 örtüşme).
• Uyku bozuklukları, özellikle gecikmiş uyku fazı.

Tedavi: İlaç + Psikolojik Destek

Yetişkin DEHB tedavisinin omurgası farmakoterapidir; metilfenidat, atomoksetin gibi ilaçlar etkililiği kanıtlanmış seçeneklerdir. İlaç tedavisi psikiyatrist sorumluluğundadır.

Psikolojik destek, ilaca eklendiğinde işlev kazanımını anlamlı artırır. Kanıt temelli psikoterapi yaklaşımları:

• DEHB-uyumlu BDT: Safren ve arkadaşlarının protokolü; planlama, erteleme, dikkat dağılması ve duygu düzenleme modülleri içerir.
• Kabul kararlılık terapisi (ACT): Değer yönelimli yaşam, dikkat akışıyla mücadele yerine yön belirleme.
• Mindfulness temelli protokoller: MAPs (Mindful Awareness Practices) DEHB için uyarlanmıştır.
• Yaşam koçluğu yaklaşımları yetersizdir; DEHB için psikolog/psikiyatrist eşgüdümü şarttır.

NICE 2022 yetişkin DEHB için ilaç + yapılandırılmış psikolojik müdahaleyi standart bakım olarak önerir.

Klinik Psikolog Berk Mete'nin notu: Pratiğimde gözlemim şu: 'kronik anksiyete' tanısıyla yıllarca BDT alan, fakat planlama, erteleme, organizasyon problemleri çözülmeyen kadın hastaların önemli kısmında DEHB atlanmıştı. Anksiyete DEHB'nin sonucu olarak ikincil gelişiyor; ana tanı düzgün konmadıkça BDT'nin etkisi sınırlı kalıyor. Detaylı gelişimsel öykü almak bu hastalarda terapinin gidişini bütünüyle değiştirebiliyor.

Tanı Süreci

Yetişkin DEHB tanısı için detaylı klinik görüşme, çocukluk öyküsü, mümkünse aileden bilgi ve standart tarama ölçekleri (ASRS-v1.1, CAARS) kullanılır. Nöropsikolojik testler tanı kesinleştirmesinde değil, ayırıcı tanıda yardımcıdır. Tanı yalnızca eğitimli bir psikiyatrist tarafından konur; klinik psikolog değerlendirme ve psikoterapide kritik rol oynar.

Sık Sorulan Sorular

Sıkça Sorulan Sorular

DEHB tanısı için nöropsikolojik test şart mı?

Yetişkinde tanı alıp ilaç başlamak güvenli mi?

Sadece terapi yeterli olur mu?

Kadınlarda neden geç tanı alınıyor?

Tanı için kaç seans gerekir?