Yetişkin Otizm Spektrumu: Geç Tanı ve Klinik Önemi

Otizm spektrum bozukluğu (OSB) çocukluk çağı bozukluğu olarak değil, ömür boyu süren bir nörogelişimsel farklılık olarak anlaşılmalıdır. Klinik pratikte son on yılda 'yetişkinlikte tanı alan otizm' grubu hızla genişlemiştir; özellikle yüksek bilişsel kapasiteli ve maskeleme becerisi yüksek bireyler — ağırlıklı olarak kadınlar — yetişkinliğe kadar tanısız kalabiliyor. DSM-5-TR (APA, 2022) OSB için tek tanı çatısı altında üç şiddet düzeyi tanımlar.

DSM-5-TR Kriterleri

OSB tanısı için iki ana alan gereklidir:

A. Sosyal iletişim ve sosyal etkileşimde kalıcı yetersizlik (üç madde de bulunmalı):

1. Sosyal-duygusal karşılıklılıkta yetersizlik.
2. Sözel olmayan iletişim davranışlarında yetersizlik (göz teması, jest, beden dili).
3. İlişki kurma, sürdürme ve anlamada yetersizlik.

B. Sınırlı, yinelenen davranış, ilgi ya da etkinlikler (en az iki):

1. Basmakalıp ya da yinelenen motor hareketler, nesne kullanımı, konuşma.
2. Aynılıkta diretme, rutine bağlılık.
3. Yoğunluğu ya da odağı olağandışı, kısıtlı ilgi alanları.
4. Duyusal girdiye aşırı/az tepkililik ya da çevrenin duyusal yönlerine olağandışı ilgi.

Belirtilerin erken gelişim döneminde başlamış olması gerekir; yetişkinlikte fark edilmesi belirtinin geç başladığı anlamına gelmez.

Şiddet düzeyleri:

• Düzey 1: Destek gerektirir.
• Düzey 2: Önemli düzeyde destek gerektirir.
• Düzey 3: Çok önemli düzeyde destek gerektirir.

Yetişkinlikte tanı alanlar tipik olarak düzey 1'dedir.

Maskeleme (Camouflaging)

Maskeleme, otistik bireyin nörotipik davranışları bilinçli/yarı-bilinçli taklit etmesidir. Kadınlarda belirgin yüksektir ve yetişkinliğe kadar tanının atlanmasının başlıca nedenidir. Maskeleme:

• Göz temasını zorlayarak sürdürme.
• Önceden senaryolar hazırlama.
• Yüz ifadelerini taklit etme.
• 'Uygun' diye öğrenilmiş davranış kalıpları.

Maskelemenin uzun vadeli bedeli yüksektir: kronik tükenmişlik, anksiyete, depresyon, kimlik karmaşası.

Tarama: RAADS-R

Yetişkin otizm taramasında en yaygın kullanılan araç Ritvo Autism Asperger Diagnostic Scale-Revised (RAADS-R)'dir. 80 maddelik öz-bildirim ölçeği; eşik puan tipik olarak 65'tir. RAADS-R bir tarama aracıdır, tanı değildir. Tanı, otizm değerlendirmesi konusunda eğitimli bir klinik psikolog ya da psikiyatrist tarafından yapılandırılmış görüşme (ADOS-2, ADI-R) ile konur.

Komorbidite

Yetişkin OSB sıklıkla şu tablolarla iç içedir:

• DEHB (yaklaşık %30-40 örtüşme).
• Anksiyete tedavisi gerektiren tablolar.
• Major depresyon.
• Obsesif kompulsif bozukluk.
• Sosyal anksiyete (kompansatuvar).
• Yeme bozuklukları (özellikle anoreksiya, kadınlarda).

Terapi Adaptasyonu

OSB tedavi gerektiren bir 'hastalık' değildir; ancak eşlik eden tablolar ve yaşam-uyum güçlükleri için psikoterapi çok yararlıdır. Standart protokoller adaptasyon ister:

• BDT: Daha somut, görselleştirilmiş, metafor azaltılmış; sosyal kurallar açık dille çalışılır.
• ACT: Değer odaklı çerçeve OSB'li yetişkinlerde duygusal-uyum çalışmasında uyumlu sonuç verir.
• Şema terapisi: Çocuklukta tanı almamış otistiklerde 'kusurluluk/utanç' şeması yaygın; mod çalışması yardımcıdır.

Duyusal düzenleme, rutin desteği, sosyal-iletişim psikoeğitimi tedavi paketinin parçasıdır. NICE 2021 yetişkin OSB kılavuzu, BDT'nin OSB için uyarlanmış formunu eşlik eden anksiyete-depresyonda standart bakım olarak önerir.

Klinik Psikolog Berk Mete'nin notu: Klinik gözlemim şu: yetişkinlikte tanı alan otistik bireylerin önemli bir kısmı yıllarca 'sosyal anksiyete', 'depresyon' ya da 'tükenmişlik' tanılarıyla terapi gördü ve sonuç almadı. Burada sorun terapi tekniğinin değil, çerçevenin yanlış olmasıydı. Doğru çerçeve konunca aynı BDT bile farklı işliyor; çünkü hedef artık 'normalleşmek' değil, kişinin kendi nörolojik yapısıyla uyumlu bir yaşam tasarlamak.

Ne Zaman Değerlendirme Almalı

Yaşam boyu süren sosyal yorgunluk, yoğun rutin ihtiyacı, duyusal hassasiyet, kısıtlı/yoğun ilgi alanları ve bunlara eşlik eden anksiyete-depresyon öyküsü varsa profesyonel değerlendirme önerilir. Antalya'da Antalya psikolog ekibimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Sıkça Sorulan Sorular

RAADS-R puanım yüksek, otistik miyim?

Otizm tedavi edilebilir mi?

Kadınlarda neden daha çok atlanır?

DEHB ile birlikte olabilir mi?

Tanı süreci ne kadar sürer?