Uyku Bozuklukları: Kapsamlı Rehber

Uyku, edilgen bir dinlenme değil; beyin ve vücudun aktif olarak onarım ve bütünleşme yaptığı kritik bir biyolojik süreçtir. Uyku sırasında beyin yeni bilgileri hafızaya işler, duygusal anıları düzenler, stres tepkilerini modüle eder ve metabolik atıkları temizler.

Nörobilim açısından bakıldığında uyku, beyindeki glenfatik sistemin aktive olduğu, Alzheimer ile ilişkili beta-amiloid plakları ve tau proteinlerinin temizlendiği tek dönemdir. Bu nedenle kronik uyku yoksunluğu yalnızca günlük performansı değil, uzun vadeli beyin sağlığını da tehdit eder.

İnsomnia, yeterli uyku fırsatı olmasına rağmen uykuya dalamama, sık ya da çok erken uyanma şikayetleriyle birlikte gündüz işlevselliğini bozan uyku bozukluğudur. Toplumun yaklaşık %10'u kronik insomniadan, %30'u ise zaman zaman insomnia belirtilerinden muzdariptir.

Türkiye'de kronik insomnia hâlâ gereği kadar ciddiye alınmamaktadır. Birinci basamak sağlık hizmetlerinde uyku sorunlarının değerlendirme süresi kısadır ve uyku hapları —başta benzodiyazepinler ve Z-ilaçlar— birincil tercih olmaya devam etmektedir.

BDT-U hakkındaki farkındalık ise hem hekim hem de danışan tarafında oldukça düşüktür. Araştırmalar, insomnia tanısı alan hastaların yalnızca küçük bir bölümünün kanıta dayalı psikolojik tedaviye yönlendirildiğini göstermektedir. Bu boşluğu kapatmak, hem bireysel sağlık hem de toplumsal verimlilik açısından kritik öneme sahiptir.

BDT-U, ağırlıklı olarak perpetuan (sürdüren) faktörleri hedef alır. Predispozan faktörler değiştirilemez, tetikleyici olay geçmiştedir; ama uykuyu kronikleştiren alışkanlıklar ve düşünceler değiştirilebilir.

Hiperuyarılma modeli ise kronik insomniada otonom sinir sisteminin, HPA aksının ve beyin aktivasyonunun sürekli "tehdit modunda" kaldığını gösterir. Kortizol seviyeleri gece boyunca normalden yüksek seyreder; beyin uykuya geçmek yerine tetikte kalır.

BDT-U sürecinin temel araçlarından biri uyku günlüğüdür. Danışan her sabah önceki geceye ait şu bilgileri kaydeder: yatış saati, tahmini uyuma saati, gece uyanma sayısı ve süreleri, sabah kalkış saati ve uyku kalitesi puanı (1-10).

Anksiyete ve insomnia arasındaki ilişki çift yönlüdür. Gece zihin durmuyor; yarın işte yapacaklarınızı, ilişkideki sorunları, sağlık kaygılarını tekrar tekrar düşünüyorsunuz. Bu "uyku öncesi ruminasyon", sempatik sinir sistemini aktif tutar ve uykuya geçişi engeller.

Öte yandan yetersiz uyku, ertesi gün anksiyete eşiğini düşürür. Küçük stresler büyük görünür, duygusal tepkiler artar. Uyku yoksunluğu ile anksiyete kısır döngü oluşturur.

Bu döngüyü kırmak için hem uyku (BDT-U) hem anksiyete (BDT) boyutunu ele almak gerekir. Mete Psikoloji'de bu ikisini entegre bir şekilde ele alıyoruz: uyku sorunlarını tetikleyen ve sürdüren anksiyete örüntüleri terapi sürecinde birlikte çalışılır.