Performans Anksiyetesi
Sahne, sunum, sınav ve cinsel performans kaygısı
Performans Anksiyetesi Nedir?
Performans anksiyetesi, kişinin değerlendirileceği ya da gözlemleneceği bir performans durumunda yoğun kaygı yaşamasıdır. DSM-5'te ayrı bir tanı değildir; çoğunlukla "Sosyal Anksiyete Bozukluğu — performans alt tipi" olarak sınıflandırılır.
Tipik bağlamlar: sahne (müzisyen, oyuncu), sunum (iş hayatı), sınav (öğrenci), cinsel performans, sportif performans, mülakat. Ortak özellik: "yargılanma" beklentisi.
Yerkes-Dodson Yasası
Performans-kaygı ilişkisi ters U eğrisi şeklindedir. Yerkes ve Dodson'un (1908) klasik araştırması bu ilişkiyi gösterdi:
- • Düşük kaygı: Düşük performans (yeterince motive olmamak)
- • Orta kaygı: En iyi performans (uyanık, dikkatli, motive)
- • Yüksek kaygı: Düşük performans (donma, dikkat kaybı, fiziksel titreme)
Hedef kaygıyı sıfırlamak değil — orta seviyeye çekmek. Bu çoğu kişi için çığır açıcı bir yeniden çerçevelemedir.
Çekirdek Mekanizma: "Self-Focused Attention"
Clark ve Wells (1995) sosyal/performans anksiyetesini açıklayan bilişsel modelinde merkezi kavram "kendine odaklı dikkat"tir. Performans anında kişi:
- • Dikkatini dış göreve değil, kendi belirtilerine yöneltir ("Ellerim titriyor mu?", "Sesim çatlıyor mu?")
- • İçsel sinyalleri "yargılanmanın kanıtı" olarak yorumlar
- • "Güvenlik davranışları"na sığınır (notlara bakma, eli cebe sokma) — bu davranışlar paradoksal biçimde performansı bozar
- • Sonradan olayı tekrar tekrar zihinde işler ("post-mortem rumination")
Tedavi Yaklaşımları
- • BDT (Clark & Wells modeli): En kanıt-temelli yaklaşım. Dikkat eğitimi (kendinden dış göreve), güvenlik davranışlarının bırakılması, video geri bildirim teknikleri.
- • Maruz Bırakma: Kademeli sahne/sunum egzersizleri. Önce küçük gruplar, sonra büyük; önce kameraya, sonra canlı.
- • İmgeleme: Sporcu psikolojisinden uyarlanan, performansı zihinsel olarak prova etme tekniği.
- • İlaç tedavisi: Bazı vakalarda beta-blokerler (örn. propranolol) bedensel belirtileri (titreme, kalp çarpıntısı) bastırmada kullanılır — ama tedavi temeli psikolojiktir.