Mevsimsel Depresyon (SAD)
Sonbahar/kış aylarında tekrarlayan depresif örüntü
Mevsimsel Depresyon Nedir?
Mevsimsel duygulanım bozukluğu (Seasonal Affective Disorder — SAD), DSM-5'te "mevsimsel örüntülü majör depresif bozukluk" olarak tanımlanır. Norman Rosenthal ve ekibinin 1984'te NIMH (ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü) çalışmasıyla literatüre girmiştir.
Kişi her yıl aynı mevsimde (genellikle sonbahar başı–kış) depresif belirtiler yaşar; baharın gelmesiyle düzelir. En az 2 yıl üst üste bu örüntünün gözlenmesi tanı için gerekir.
Tipik Belirtiler
- • Sürekli yorgunluk, halsizlik — tıpkı "kış uykusuna" yatar gibi
- • Hipersomni (aşırı uyku) — sabahları kalkmakta zorluk
- • Karbonhidrat aşermesi, kilo artışı
- • Sosyal çekilme, "in-koza" haline gelme
- • Konsantrasyon güçlüğü, motivasyon kaybı
- • Anhedoni — daha önce keyif alınan şeylerden zevk alamama
- • Geleceğe yönelik karamsarlık, "hep böyle olacak" hissi
Neden Olur? Nörobilim
SAD'ın altında yatan en güçlü hipotezler:
- • Sirkadiyen ritim bozulması: Gün ışığının azalması iç saati bozar; melatonin salınımı zamanı kayar.
- • Serotonin düşüklüğü: Işık eksikliğinde serotonin transporter aktivitesi artar — sinaptik serotonin azalır.
- • Melatonin fazlalığı: Beyin "geceyi" daha uzun algılar; uykululuk artar.
- • D vitamini düşüklüğü: İlişkili ama tek başına yeterli açıklama değil.
Tedavi: Işık Terapisi + Psikoterapi
Parlak ışık terapisi (fototerapi): SAD için ilk basamak tedavi. Sabahları 30 dakika 10.000 lüks beyaz ışık kutusu önünde oturmak. Gözlere doğrudan değil, ışık 30-60 cm uzakta yan tarafta olacak şekilde. 2-4 hafta içinde belirgin etki görülür.
BDT-SAD: Norman Rosenthal'ın da geliştirdiği özel BDT protokolü. "Kış ölü zaman" gibi otomatik düşüncelerin sorgulanması, kış aktivitelerinin yeniden tasarlanması, hareketsizlik döngüsünün kırılması.
İlaç tedavisi: Şiddetli vakalarda SSRI'lar etkilidir. Bazı kişilerde mevsim öncesi (sonbahar başında) profilaktik kullanım önerilir.