PTSD ve Karmaşık PTSD (C-PTSD): ICD-11'in Getirdiği Ayrım

Karmaşık travma sonrası stres bozukluğu (C-PTSD), uzun süreli ve tekrarlayan travma yaşantılarına maruz kalan bireylerde görülen, klasik travma sonrası stres bozukluğunun (PTSD) ötesine geçen bir tablodur. WHO'nun yayımladığı ICD-11 (2019, klinik kullanım 2022) C-PTSD'yi ilk kez resmi bir tanı olarak listeler ve PTSD'den ayırır. DSM-5-TR (APA, 2022) ise C-PTSD'yi bağımsız bir kategori olarak değil, PTSD'nin 'disosiyatif belirleyici' alttipi ile yakın bir görüngü olarak değerlendirir.

ICD-11 Kriterleri

ICD-11'e göre C-PTSD üç klasik PTSD belirti kümesini içerir:

1. Travmatik olayı yeniden yaşama (intrusyonlar, kâbuslar, flashback).
2. Travmayla ilgili uyaranlardan kaçınma.
3. Tehdit hissi/aşırı uyarılmışlık.

Ve bunlara ek olarak C-PTSD'ye özgü üç 'self-organisation' alanında bozulma:

1. Duygu düzenleme güçlükleri: Aşırı tepkisellik, duygusal uyuşma, çözülme.
2. Olumsuz öz-kavram: 'Değersizim, kötüyüm, kusurluyum' temel inancı.
3. İlişki güçlükleri: Sürekli yakınlık-uzaklık çatışması, güven kaybı.

Köken çoğunlukla çocukluk çağı süregen istismar, savaş esirliği, insan ticareti, uzun süreli aile içi şiddet gibi 'kaçışın mümkün olmadığı' tekrarlayan travmalardır (Herman, 1992 — kavramın öncüsü).

Klasik PTSD'den Klinik Farklar

Klinikte üç pratik fark:

• Travma tipi: PTSD genellikle tek olaylı (kaza, saldırı); C-PTSD kronik ve ilişkisel.
• Karakter düzeyi etki: C-PTSD'de kimlik, ilişki şeması ve duygulanım örgütlenmesi bozulur; PTSD'de bu daha sınırlıdır.
• Komorbidite: C-PTSD sınır kişilik bozukluğu, disosiyatif bozukluklar ve depresyon tedavisi gerektiren tablolarla yüksek oranda iç içedir.

van der Kolk (2014, The Body Keeps the Score) C-PTSD'de bedensel bellek ve disregülasyonun rolünü vurgular; klasik konuşma terapilerinin bu boyutu yetersiz ele aldığını savunur.

Tedavi Yaklaşımları

C-PTSD'de tedavi üç fazlı modelle yürütülür (Herman, 1992; ISTSS 2018 kılavuzu):

Faz 1 – Stabilizasyon: Güvenli ortam, duygu düzenleme becerileri, somatik temellendirme. Bu fazda diyalektik davranış terapisi becerileri (Linehan, 1993) — özellikle distres toleransı ve duygu düzenleme modülleri — çok faydalıdır.

Faz 2 – Travma işleme: Travma anılarının kontrollü şekilde ele alınması. Travma odaklı BDT, anlatı maruziyeti (Schauer ve ark.) ve uzatılmış maruz bırakma protokolleri kullanılır.

Faz 3 – Yeniden bağlanma: İlişkilerin onarımı, kimliğin yeniden inşası, anlam.

C-PTSD'de şema terapisi yapısal bir çerçeve sunar; Young (2003) modelinde 'terk edilme', 'güvensizlik/istismar', 'kusurluluk' şemaları neredeyse her hastada belirgindir. Mod çalışması (savunmasız çocuk, eleştirel ebeveyn) tedavinin merkezindedir.

Önemli bir not: Türkiye'de yaygın olarak duyulan EMDR yaklaşımı bu yazının kapsamı dışındadır; Mete Psikoloji bünyesinde EMDR sunmuyoruz, dolayısıyla bu yaklaşımı önermiyoruz. Travma odaklı BDT ve şema temelli protokoller bizim sunduğumuz kanıt temelli yöntemlerdir. Detay için travma tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Klinik Psikolog Berk Mete'nin notu: C-PTSD'de en sık karşılaştığım hata, hastanın travma anlatımını ilk seanslarda 'işlemek' olarak görülmesidir. Oysa stabilizasyon olmadan açılan travma kapısı, hastayı haftalar boyu re-traumatize edebilir. Birinci faz bazen 6 ay, bazen 1 yıl sürer ve bu, terapinin başarısız olduğu anlamına gelmez; aksine taban sağlamlaşır. Acele etmemek bu tabloda terapötik bir karardır.

Ne Zaman Profesyonel Yardım Almalı

Uzun süreli istismar, ihmal ya da kayıp öyküsü olan ve şu anda duygu düzenleme, ilişki, kimlik alanında belirgin sıkıntı yaşayan bireyler için travma odaklı çalışan bir klinik psikolog değerlendirmesi gereklidir.

Sık Sorulan Sorular

Sıkça Sorulan Sorular

Karmaşık PTSD Türkiye'de resmi tanı mı?

C-PTSD ile BPD aynı mı?

Tedavi ne kadar sürer?

EMDR mi şema mı?

Tek bir travmadan C-PTSD olur mu?